Sỏi mật do đâu mà có?

Sỏi mật tức là đường dẫn mật có sỏi. Đường dẫn mật bao gồm các đường mật trong gan, ngoài gan, ống mật chủ và túi mật. Túi mật gồm có cổ và thân. Một người nào đó có thể bị sỏi mật ở 1 hoặc nhiều vị trí khác nhau của đường mật.

Nguyên nhân

Mật do gan sản xuất ra. Vì vậy, đường dẫn mật bắt nguồn từ trong gan đi ra ống mật chủ, đa phần dịch mật tích trữ về túi mật và bài tiết dần xuống ruột qua bóng Vater xuống tá tràng (nơi lỗ đổ của ống mật chủ và ống tụy chính xuống tá tràng).

Có nhiều nguyên nhân gây nên sỏi mật. Sỏi mật sẽ được hình thành lúc có sự mất cân bằng giữa các thành phần này. Trong lúc đó, chất cholesterol được giữ giới hạn thông thường là do nó hòa tan được trong muối mật. Chừng nào có sự gia nâng cao số lượng cholesterol làm mất khả năng hòa tan đó sẽ dẫn tới hình thành sỏi mật (sỏi cholesterol). Đây được xem là nguyên do chủ yếu dẫn đến sự hình thành và phát triển của sỏi mật, sẽ xảy ra lúc có các bệnh lý ở gan (suy giảm chức năng gan) hoặc phân phối quá nhiều cholesterol trong chế độ ăn hàng ngày.

Nếu suy giảm chức năng gan, sẽ tạo ra quá nhiều cholesterol hoặc ngược lại quá ít lecithin và axít mật, khi đó cholesterol sẽ không được hòa tan hết và lâu dần kết tụ lại thành sỏi. Bên cạnh đó, nếu chế độ ăn quá nhiều cholesterol trong chế độ ăn hàng ngày, cũng sẽ dẫn tới dư thừa cholesterol ở trong dịch mật và tạo nên sỏi. Ngược lại, số lượng cholesterol thông thường nhưng số lượng muối mật bị suy giảm vì một lý do nào đó (viêm nhiễm đường mật...) cũng làm cho sự hòa tan của cholesterol ảnh hưởng, lúc đó sự hình thành sỏi mật do sự mất cân bằng các thành phần trong dịch mật xảy ra.

Một số nguyên do khác như: bệnh của đường ruột (viêm ruột mạn tính, bệnh lý hồi tràng…) sẽ làm giảm hấp thu các axít mật, hoặc dùng thuốc tránh thai kéo dài cũng làm nâng cao nguy cơ mắc sỏi mật (vì chúng làm tăng nồng độ cholesterol và giảm sự co bóp của túi mật). Song song với sự gia tăng cholesterol làm có hiện tượng sỏi mật, ví dụ có quá nhiều bilirubin ở trong dịch mật cũng sẽ hình thành sỏi mật. Các nhà khoa học còn đề cập tới nguyên nhân do giảm vận động đường mật (ngồi nhiều, ít vận động cơ thể tại người lái xe chuyên nghiệp, cán bộ văn phòng, người cao tuổi…) khiến cho dịch mật bị ứ trệ, tạo điều kiện thuận lợi cho các thành phần ở trong dịch mật lắng đọng và kết tụ thành sỏi.

Hoặc sỏi mật có thể do chính sách ăn kiêng khem quá mức, hoàn toàn vắng mặt chất béo trong 1 thời gian dài làm giảm các cơn co bóp của túi mật hoặc do nuôi ăn qua đường tĩnh mạch dài ngày hoặc do viêm túi mật mạn tính hoặc thường xuyên dùng thuốc làm giảm co bóp cơ trơn như atropin, papaverin (bệnh dạ dày, bệnh gan mật, sỏi tiết niệu…). Tất cả những việc đó đều có thể làm giảm chức năng co bóp của túi mật dẫn tới hình thành sỏi mật.

Ngoài ra, còn có khá nhiều nhân tố thuận tiện thúc đẩy hình thành sỏi mật như do tuổi tác (tuổi càng cao khả năng hình thành sỏi mật càng dễ) hoặc do sinh đẻ nhiều (phụ nữ), béo phì hoặc do táo bón kéo dài (gặp nhiều ở người cao tuổi do ngại uống nước, ít ăn rau, ít vận động cơ thể). Táo bón kéo dài còn tạo điều kiện cho vi khuẩn, ký sinh trùng đường ruột phát triển và chúng đi ngược lên tá tràng chui vào đường dẫn mật gây viêm nhiễm, lắng đọng muối mật, cholesterol, từ đó sẽ hình thành sỏi mật. Nên lưu ý, giun chui ống mật là 1 nguyên do đáng kể hình thành sỏi mật. Vì vậy, các nhà khoa học cho rằng, không có 1 yếu tố chắc chắn nào gây nên sỏi mật, mà nó có thể được hình thành bởi sự phối hợp của nhiều nguyên nhân.

Siêu âm là phương pháp rất có giá trị trong chẩn đoán

Triệu chứng

Bệnh điển hình sẽ có đau bụng đột ngột, dữ dội xuất hiện. Vị trí đau là vùng hạ sườn phải hoặc thượng vị lêch sang phải, lan lên vai phải hoặc sau lưng, đau bụng làm cho người bệnh lăn lộn trên giường, cũng có thể đau làm người bệnh không dám thở mạnh. Trong trường hợp không điển hình, đau chỉ âm ỉ hoặc tức nặng tại hạ sườn phải, hoặc vùng thượng vị lệch phải và lan lên ngực rất dễ nhầm với hội chứng dạ dày. Trường hợp có nhiễm trùng đường mật sẽ xuất hiện sốt cao, có thể có rét run nhưng đôi lúc chỉ sốt nhẹ, sốt thường đi kèm với đau, có khi sốt kéo dài, đặc biệt tại người tuổi cao, sức yếu do phản xạ đã kém. Khi bị tắc đường mật trong hoặc ngoài gan sẽ có vàng da, niêm mạc (lưỡi, mắt…). Vàng da có thể nhẹ (tắc ít) hoặc vàng đậm do tắc mật nặng tùy theo mức độ mật bị tắc ít hay nhiều. Thông thường ba triệu chứng đau, sốt, vàng da xuất hiện một cách tuần tự.

Để chẩn đoán bệnh, ngoài ba triệu chứng điển hình (đau, sốt, vàng da), cần xét nghiệm công thức máu (bạch cầu tăng cao), xét nghiệm sinh hóa gan mật (bilirubin nâng cao cao), xét nghiệm nước tiểu. Bên cạnh đó cần siêu âm, chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI). Riêng sỏi túi mật, siêu âm là phương pháp rất có giá trị trong chẩn đoán song song rẻ tiền và nhanh chóng nhất có kết quả.

Biến chứng do sỏi mật

Biến chứng đáng lo ngại đặc biệt viêm đường dẫn mật, trong đó viêm túi mật cấp hoặc vỡ túi mật do sỏi là nguy hiểm hơn cả, bởi vì, nếu vỡ túi mật, không phát hiện và xử trí kịp thời có thể thấm mật phúc mạc gây viêm phúc mạc - mật rất hiểm nguy tới tính mạng (sốc nhiễm trùng). Sỏi đường dẫn mật có thể gây thủng, sỏi vào tụy tạng, ruột non diễn biến rất phức và nguy kịch.

Nguyên tắc điều trị

Khi nghi ngờ bị sỏi mật cần đi khám bệnh để được xác định trên địa chỉ các kết quả thu được, bác sĩ sẽ có hướng điều trị. Điều trị sỏi mật đầu tiên là điều trị nội khoa (dùng thuốc), ngay cả lúc có viêm nhiễm đường mật, nhất là đối với người cao tuổi, sức khỏe yếu. Nếu điều trị nội khoa không khỏi, có thể phải hội chẩn để điều trị ngoại khoa (phẫu thuật) nhằm hạn chế biến chứng. Ngày nay, mổ lấy sỏi mật bằng phương pháp nội soi có nhiều ưu điểm.

Lời khuyên của thầy thuốc

Để không bị sỏi mật, cần ăn uống hợp vệ sinh, an toàn vệ sinh thực phẩm tốt, vệ sinh môi trường sạch sẽ là góp phần đáng kể ngăn ngừa mắc các bệnh vào đường ruột và bệnh sỏi mật. Nên tẩy giun định kỳ 6 tháng một lần. Cần có chế độ dinh dưỡng hợp lý, hạn chế ăn mỡ động vật và các loại thực phẩm có khả năng làm nâng cao mỡ máu (thịt đỏ, tôm, mỡ, phủ tạng động vật…). Nên vận động cơ thể đều đặn hàng ngày, tránh ngồi lâu. Nếu bị mỡ máu cao cần tích cực điều trị theo chỉ định của bác sĩ khám bệnh cho mình.

Khi đã xác định mắc bệnh sỏi mật cần điều trị tích cực theo đơn thuốc của bác sĩ, không tự động hóa bỏ thuốc hay thay thuốc, không được tự mua thuốc để điều trị và cần tái khám theo lời dặn của bác sĩ. Khi thấy có điều bất thường cần đi khám bệnh ngày.

PGS.TS.BS. BÙI KHẮC HẬU